NHỮNG NƠI CHÚA ĐÃ ĐI QUA
Trừ một thời gian ngắn ở Ai-cập, cuộc đời dương thế của Chúa Giêsu đã diễn ra ở xứ Palestina. Theo Phúc Âm, Chúa Giêsu sinh ra ở Bethlêhem, 8 km về mạn nam Giêrusalem. Sau khi ở Ai-cập về, Thánh Gia tới định cư ở Nazareth thuộc xứ Galilêa.
Trong thời công khai của Chúa Giêsu (từ mùa đông năm 27 hay mùa xuân năm 28 tới lễ Vượt qua năm 30 sau Công nguyên), xứ Palestina thuộc quyền đế quốc Rôma và chia làm 5 miền :
1) Mạn nam là tỉnh Giuđêa thuộc đế quốc Rôma, gồm xứ Giuđêa và Samaria.
2) Vương quốc của Hêrôđê Antipa gồm xứ Galilêa và xứ Pêrêa ở mạn đông sông Giordan.
3) Vương quốc của Philipphê ở mạn đông bắc hồ Genezareth.
4) Miền Thập tỉnh ở phía nam hồ Gennezareth.
5) Xứ Phênicia ở mạn tây xứ Galilêa thuộc tỉnh Syria, thuộc địa của đế quốc Rôma.
Chúng ta không thể ấn định một cách chính xác theo thứ tự thời gian những nơi Chúa Giêsu đã qua vì các Phúc Âm nếu đã ghi chép một cách cẩn thận những lời dạy của Thầy Chí Thánh đã không ghi lại một cách cẩn thận những nơi và thời gian Chúa đã qua. Tuy nhiên ta vẫn có thể theo dõi Chúa Giêsu bằng cách chia đời công khai của Người làm 4 giai đoạn :
1. Buổi sơ khai.
2. Thời kỳ giảng dạy ở Galilêa.
3. Chúa đi Giêrusalem lần cuối cùng.
4. Cuộc Tử nạn và Phục sinh của Chúa.
1. Buổi sơ khai của đời hoạt động
Cuộc đời công khai của Chúa Giêsu bắt đầu trong lúc Gioan Tẩy giả rao giảng sự ăn năn hối cải ở nhiều nơi trong thung lũng sông Giordan (Lc 3,3; Gio 3,22).
Phúc Âm Nhất lãm không nói Chúa đã chịu phép rửa ở chỗ nào, chỉ nói Chúa chịu phép rửa ở sông Giordan. Các tác giả cổ thời và những giáo lữ nói Chúa đã chịu phép rửa ở một nơi mà sau này người ta xây cất tu viện Prodromos (Tiền hô) cách cửa sông Giordan 6 km.
Phúc Âm thánh Gioan không ghi lại việc Chúa chịu phép rửa, nhưng nhắc lại cuộc gặp gỡ giữa vị Tiền hô và một phái đoàn của Hội đồng Tối cao Do-thái ở Bêthania, bên kia sông Giordan. Bêthania đây là Tell-el-Medesh, hiện nay ở trên hữu ngạn Wadi Nimrin, một sông nhánh của sông Giordan, gần chỗ sông này gặp sông Giordan. Ôrigênê và một vài cảo bản Hy-lạp quên rằng Gioan Tẩy giả đã giảng ở nhiều nơi nên cho rằng cuộc gặp gỡ đã diễn ra ở chính nơi Chúa đã chịu phép rửa.
Từ sông Giordan, Chúa Giêsu lên sa mạc, một nơi hoang vu gần miền hạ lưu sông Giordan. Một cổ truyền có từ thế kỷ IV chỉ chỗ Chúa đã ở là Gebel-el-Duq, một ngọn núi khô chồi ở mạn tây bắc Giêricô thời đó còn hoang vu. Để kính nhớ sự kiện Chúa đã ở đó bốn mươi ngày, núi đó được gọi là Gebel Qarantal (núi 40).
Lòng đạo đức cổ truyền thường cho rằng Chúa đã chịu cám dỗ ở nơi đây : quỷ đã cám dỗ Chúa làm cho đá trở nên bánh trong một hang ở lưng chừng núi và đã cám dỗ Chúa thờ lạy mình trên đỉnh núi. Từ trên đỉnh núi, ta có một cái nhìn bao quát sông Giordan về mạn đông và về mạn tây, tầm mắt có thể nhìn tới Giêrusalem.
Sau khi đã thu thập các môn đệ đầu tiên ở miền hạ lưu sông Giordan, Chúa Giêsu trở lại xứ Galilêa, có lẽ Chúa đã theo con đường dọc theo bờ sông Giordan và khi tới Cana, Chúa đã làm phép lạ đầu tiên : làm cho nước trở nên rượu. Cana là một thành nhỏ độ 10 km về phía đông bắc Nazareth.
2. Thời kỳ giảng dạy ở xứ Galilêa
Tới điểm này ta thấy giữa Phúc Âm Nhất lãm và Phúc Âm thánh Gioan có nhiều điểm khác nhau. Trong khi Phúc Âm thánh Gioan ghi lại nhiều cuộc hành trình đi Giêrusalem của Chúa Giêsu, ba Phúc Âm khác chỉ thuật lại đời giảng giáo của Chúa ở xứ Galilêa và những miền lân cận.
Để có một cái nhìn khá thứ tự về những cuộc lưu chuyển của Chúa, ta có thể tạm bỏ qua những lần đi Giêrusalem, vì tuy quan trọng nhưng hình như chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn, và chia những cuộc lưu chuyển của Chúa trong thời kỳ này làm ba hành trình :
a) Về xứ Galilêa và những tháng hoạt động đầu tiên
Sau khi làm phép lạ cho nước trở nên rượu ở Cana, Chúa Giêsu trở lại xứ Giuđêa viếng Đền thờ Giêrusalem vào dịp lễ “Vượt qua” (năm 28). Lễ xong, Chúa trở về xứ Galilêa qua xứ Samaria theo con đường xuyên qua núi Ebal và Garizim.
Samaria là một miền “tứ chiếng” về phương diện chủng tộc, rối đạo về phương diện tôn giáo và không có thiện cảm với dân tộc Do-thái. Trên núi Garizim, có đền thờ xây vào khoảng 332 trước Công nguyên. Sichem một thời là thủ đô xứ Samaria, bây giờ chỉ còn là làng Sichar tiêu điều, ở về phía đông thung lũng xuyên qua núi Ebal và Garizim. Trước cổng làng, gần giếng Giacob, Chúa đã gặp thiếu phụ xứ Samaria (x. Gio 4).
Đang khi Chúa Giêsu trở về xứ Galilêa, thì ở bên kia sông Giordan, Gioan Tẩy giả bị giam trong ngục đợi ngày kết liễu sứ mạng Tiền hô bằng máu. Các Phúc Âm đều ghi lại việc Gioan Tẩy giả bị bắt và hai thánh Matthêô và Marcô kể lại một cách tỉ mỉ cái chết bi thảm của vị Tiền hô, nhưng không nói việc đó đã xẩy ra ở đâu.
Nhờ Giuse Flaviô, ta biết Gioan Tẩy giả bị giết ở pháo đài Macherontê, xây trên sườn một ngọn núi ở miền cực nam xứ Pêrêa (thuộc quyền Hêrôđê Antipa), mạn đông “Biển Chết”.
Trong danh từ Macherontê, ta thấy dư âm của tiếng macaira (= gươm). Thực là một tên hợp với một nơi đã nổi tiếng về những tội ác.
Capharnaum, trung tâm cuộc giảng giáo của Chúa Giêsu ở Galilêa, ở về phía tây bắc hồ Genezareth, bây giờ là Tell-el-Hum. Theo Ôrigênê, Capharnaum có nghĩa là “Làng an ủi”, là nơi mà Chúa đã dạy nhiều điều cao siêu về đạo lý Phúc Âm và cũng là nơi đã chứng kiến lòng căm hờn ngày một gia tăng của những người Biệt phái đối với Đấng Cứu Thế.
Hội đường Do-thái Capharnaum mà Phúc Âm đã nhắc tới nhiều lần, ở chính chỗ của hội đường Do-thái được xây vào khoảng năm 190 – 225 sau Công nguyên, mà những cuộc khám phá cổ học từ năm 1905 tới năm 1926 cho ta thấy những vết tích còn lại.
Từ Capharnaum, Chúa Giêsu thường đến những nơi yên tĩnh chung quanh thành hay là đi giảng dạy ở những làng mạc xứ Galilêa. Một lần Chúa về thăm Nazareth, quê hương Người. Cuộc viếng thăm đó suýt kết thúc một cách bi thảm. Những người thành Nazareth tức giận vì những lời Chúa dạy (x. Lc 4,16-30). Họ đem Chúa lên một triền đá dốc định xô Người xuống, “nhưng Người qua giữa họ rồi đi” (Lc 4,30). Triền đá đó thường được coi là tảng đá dốc trên dãy núi bao quát cánh đồng Esdrelon cách xa Nazareth 2 km về mạn đông Cũng nên chú ý : Triền đá mà thánh Luca nói tới ở trên đồi cao, trên đó thành Nazareth được xây cất (Lc 4,29). Vì thế nên không thể cách xa Nazareth 2 km..
Một trong những lần Chúa tới nơi yên tĩnh, dân chúng đã đến tìm Chúa và Chúa đã giảng dạy dân một bài thường gọi là “Bài giảng trên núi” (Mt 5 – 7; Lc 6,20-49). Núi này trong một thời gian khá lâu được coi là Qurn Hattim, một ngọn đồi khá cao (316 m) ở vào khoảng trung độ trên đường từ thành Tibêriađê tới Capharnaum.
Nhưng những giáo lữ thời xưa coi núi “Bát phúc” là một ngọn đồi thấp (150 m) cách Capharnaum 3 km về mạn tây nam. Những cuộc khám phá cổ học mới đây (1935) hình như chứng tỏ tính cách hữu lý của giả thuyết thứ hai. Núi “Bát phúc” ở đông bắc bình nguyên Gennezar và bao quát một giảng đường tự nhiên dài 1.200m.
Có lẽ Chúa đã không giảng từ trên đỉnh đồi, nhưng từ một khoảng nhô ra ở sườn đồi, Chúa đã giảng cho dân chúng tụ họp ở dưới bình nguyên.
Ký ức của những giáo lữ thời xưa xác nhận giả thuyết trên. Trên sườn đồi cách hồ Gennezareth chừng 800m, từ thế kỷ V – VI, người ta đã xây một đền thờ gọi là đền thờ 12 Tông đồ để kính nhớ việc Chúa chọn 12 Tông đồ mà theo như Phúc Âm kể lại, việc đó có liên quan mật thiết với Bài giảng trên núi.
Nơi đây cũng là nơi Chúa Giêsu hay lui tới trong vắng lặng. Đây cũng được coi là nơi đã xảy ra nhiều việc khác mà Phúc Âm đã kể lại như mẻ cá lạ (Gio 21), Chúa chữa người phong hủi (Mt 8,1-4), Chúa gặp người đội trưởng (Mt 8,5) và là nơi Chúa thường giảng dạy dân chúng.
b) Bên đông hồ Tibêriađê
Những cuộc lưu chuyển của Chúa Giêsu sang bên đông hồ Gennezareth không phải là ít. Phúc Âm thuật lại Chúa ở bên đông hồ Gennezareth, miền những người Geraseni, rồi sau một thời gian ở bên phía tây hồ, lại ghi Chúa ở miền Bethsaida Julia.
Miền những người Geraseni hay Gadareni mà Chúa Giêsu và các Tông đồ đã tới sau một chuyến sang sóng gió, ta phải tìm ở miền đông nam kế cận với hồ Gennezareth, chứ không phải Gerasa gần sông Yabbok. Các Phúc Âm không ghi cùng một tên : Gerasa (Lc; Mc), Gadara (Mt).
Đó là một dấu chỉ rằng Chúa chỉ ở ven bờ hồ chứ không tới chính thành Gadara (ở gần hồ) hay Gerasa (30 dặm về phía đông nam hồ). Câu chuyện Chúa chữa người bị quỷ ám (Mt 8,28-34; Mc 5,1-20) có lẽ đã xảy ra ở một triền núi ăn ra hồ Tibêriađê, đối diện với Magdala. Triền núi đó ngày nay người Ả-rập vẫn còn gọi là “Núi Heo” (Gebel-el-Khanazir).
Bethsaida Julia, quê hương Philipphê, Anrê và Phêrô ở mạn đông bắc hồ Gennezareth, gần sông Giordan.
Bethsaida có hai khu : một khu ở ven bờ hồ và một khu hơi xa hồ. Trong một lần tới thăm miền này, Chúa đã làm phép lạ hoá bánh ra nhiều lần thứ nhất (Mt 14,6; Lc 9) ở một nơi, theo như Phúc Âm thuật lại, không quá xa thành Bethsaida, có lẽ về phía đông.
Mặc dầu Phúc Âm đã ghi rõ, một cổ truyền lại cho rằng Chúa đã hoá bánh ra nhiều ở mạn tây nam Capharnaum, trong cánh đồng Ain Tabgah. Thậm chí một ít người nghĩ rằng trong cánh đồng này xưa có một thành tên là Bethsaida khác với Bethsaida Julia và là quê hương của ba vị Tông đồ nói trên.
c) Ngoài biên giới xứ Palestina
Trong khi giảng dạy ở Galilêa, Chúa Giêsu đã có lần ra ngoài biên giới xứ Palestina. Một lần nữa chúng ta không thể diễn lại cuộc hành trình của Chúa trong các chi tiết. Các Phúc Âm chỉ ghi Chúa có tới Tyrô và Siđôn, tới miền Thập tỉnh, một lần nữa lại tới Bethsaida rồi đi Cesarêa Philipphê và sau hết, trên “một núi cao”, Chúa đã biến hình.
Dân miền Tyrô và Siđôn thuộc xứ Phênicia đã được nghe danh vị tiên tri trẻ tuổi xứ Galilêa nên không có chi lạ nếu Chúa đã tới xứ họ. Nếu cuộc đi Thập tỉnh tiếp theo ngay cuộc hành trình đi Tyrô và Siđôn thì, để tới miền Thập tỉnh, Chúa phải đi vòng qua phía đông hồ Tibêriađê, xuống mãi tận miền đông nam hồ.
Ở đây Chúa đã chữa một người điếc và ngọng và làm phép lạ hoá bánh ra nhiều lần thứ hai (Mt 15,32-38; Mc 8,1-9). Từ miền Thập tỉnh, Chúa lại xuống thuyền về bên tây hồ, gần Tibêriađê, rồi Chúa lại tới Bethsaida.
Nhưng Chúa không ở miền bờ hồ lâu vì ngay sau đó Phúc Âm nhất lãm thuật lại Chúa với các Tông đồ ở miền Cesarêa Philipphê, dưới chân núi Hermon về phía nam. Thành này nhắc ta nhớ tới việc thánh Phêrô tuyên xưng Chúa là Đức Kitô, Con Thiên Chúa hằng sống và Chúa ban quyền tối cao cho thánh Phêrô (Mt 16,13-20). Thành này mang tên tiểu vương xứ Iturêa là Philipphê để khỏi lẫn với Cesarêa trên bờ Địa Trung Hải, thủ phủ của các Tổng trấn xứ Giuđêa.
Từ Cesarêa Philipphê, Chúa tới một “núi cao” ở đó Chúa đã biến hình. Một số tác giả cổ thời thấy việc xảy ra ở Cesarêa Philipphê và câu chuyện Chúa biến hình ở gần nhau đã nghĩ rằng danh từ “núi cao” ở đây chỉ núi Hermon cao 2.750 m ở ngay mạn bắc thành Cesarêa. Nhưng phần đông các tác giả nghĩ rằng danh từ “núi cao” đó chỉ núi Tabor ở mạn đông bắc bình nguyên Esdrelon. Núi Tabor không cao lắm vì chỉ cao hơn miền chung quanh 320 m (588 m) nhưng vì ở giữa bình nguyên nên từ đàng xa có thể trông thấy và xem như cao hơn trong thực tế.
3. Chúa từ biệt Galilêa đi Giêrusalem lần cuối cùng
Từ xứ Galilêa, Chúa Giêsu rời trung tâm hoạt động dần dần lên Giêrusalem. Thời gian này lâu có đến mấy tháng vì Chúa không đi thẳng tới Giêrusalem nhưng đã giảng dạy ở Samaria, Pêrêa, Giuđêa và một đôi lần có tới Giêrusalem.
Nhưng các Phúc Âm nhất lãm và nhất là thánh Luca đã xếp đặt các cuộc lưu chuyển đó vào một cuộc hành trình đặc biệt được kết thúc bằng mầu nhiệm Thánh giá (Lc 9,31). Hơn nữa, thánh Luca còn tập trung vào cuộc hành trình đó một phần quan trọng những việc làm và những lời dạy của Thầy Chí Thánh (Lc 9,51 – 19,27).
Không có tham vọng diễn lại từng bước Chúa đã qua, chúng ta chỉ ghi lại những nơi Chúa đã tới trong thời kỳ cuối cùng của đời Chúa dưới trần lấy Giêrusalem làm trung tâm và bắt đầu từ những nơi xa trung tâm đó. Phúc Âm ghi Chúa có mặt ở miền biên giới Galilêa và Samaria, khoảng ngang thành Scythopolis.
Trong thời kỳ này, Chúa đã tới xứ Samaria nhiều lần, rồi Chúa qua xứ Pêrêa, ở đó Chúa gặp đại biểu Biệt phái và dạy những dụ ngôn về lòng nhân hậu (Lc 14 – 17). Khi lòng căm hờn của những người cầm đầu dân Do-thái đã tiến tới ý định muốn thủ tiêu Người (Gio 11,54), Chúa Giêsu cùng các môn đệ lui về Ephraim gần sa mạc. Ở Giuđêa, Chúa đã sai 72 môn đệ đi giảng dạy.
Đoạn đường cuối cùng của cuộc hành trình diễn ra từ thung lũng sông Giordan tới Giêrusalem. Ở đây Phúc Âm thánh Luca đã cho chúng ta biết khá đầy đủ về chi tiết. Từ Giêricô, trong thung lũng sông Giordan, Chúa Giêsu lên miền lân cận Giêrusalem.
Thành Giêrusalem có đồi vây xung quanh : bên đông là núi Cây dầu, trên núi có đường đi từ Giêrusalem tới Giêricô. Trên sườn núi phía đông có làng Bêthania, quê hương bà Martha, Maria và ông Lazarô. Trên đỉnh núi Cây dầu có làng Bethphagê, ở khoảng này Chúa đã bắt đầu cuộc khải hoàn vào thành Giêrusalem. Gần đó là nơi mà Chúa đã dạy kinh Lạy Cha và giảng về thế mạt.
4. Những ngày sau hết của Chúa Giêsu : Cuộc Tử nạn và Phục sinh của Chúa
Thời Chúa Giêsu, thành Giêrusalem ở trên hai ngọn đồi, giữa là thung lũng Tyropeon, xuyên qua hai đồi đó theo hướng bắc nam. Đồi phía tây là khu cư xá và đồi phía đông là khu Đền thờ. Mạn đông Đền thờ là thung lũng Cedron.
Bên kia thung lũng Cedron là núi Cây dầu. Thung lũng Cedron gặp thung lũng Gehenna ở mạn nam Đền thờ. Thung lũng Gehenna là ranh giới thành Giêrusalem về phía tây.
Trước những ngày Tử nạn, theo Phúc Âm thánh Gioan, ta biết Chúa Giêsu đã nhiều lần tới Giêrusalem. Phúc Âm thánh Gioan còn cho ta biết những nơi Chúa đã qua : hồ Bêzatha có năm dãy hành lang ở gần cửa Chiên (Gio 5,2) về mạn bắc Đền thờ; hồ Siloe ở mạn nam đồi Ophel (Gio 9,7) gần đó có tháp Siloê mà Phúc Âm thánh Luca đã nhắc tới (Lc 13,4).
Đền thờ là nơi Chúa hằng tới viếng mỗi khi tới Giêrusalem và cũng là nơi đã chứng kiến những cuộc tranh luận gay go giữa Chúa Giêsu và các thù địch của Người. Đáng chú ý là hành lang Salomon về mạn đông. Góc đông nam sân Đền thờ là “Pinnaculum templi” (nơi cao của Đền thờ), là nơi, theo cổ truyền, quỷ đã cám dỗ Chúa Giêsu gieo mình xuống.
Khác với các phần khác trong đời Chúa Giêsu, phần Tử nạn được bốn Phúc Âm kể lại một cách tỉ mỉ nên ta có thể theo dõi một cách dễ dàng những việc đã xảy ra trong mấy ngày đầy những kỷ niệm thánh đó. Nhà Tiệc ly, nơi mà Chúa đã dùng bữa tối sau hết với các môn đệ, theo một cổ truyền từ thế kỷ IV, ở mạn tây nam thành Giêrusalem.
Để tới vườn Giêtsêmani, Chúa đã phải theo con đường chạy theo chiều dài thung lũng Gehenna qua mạn nam đồi Ophel rồi lên núi Cây dầu. Vườn Gietsêmani ở phía tây núi Cây dầu, đối diện với Đền thờ. Sau khi Chúa bị bắt, quân Do-thái dẫn Chúa theo con đường Chúa đã qua tới nhà Thượng tế Caipha ở mạn bắc nhà Tiệc ly.
Ở đây đã diễn ra cuộc thẩm vấn thứ nhất. Cuộc thẩm vấn thứ hai cũng diễn ra ở đó hay tại phòng họp phía tây nam sân trong của Đền thờ, phía thung lũng Tyrôpêon. Sau khi Hội đồng Tối cao Do-thái (Sinêdriô) kết án tử hình Chúa, họ dẫn Chúa tới Pretôriô, toà án Tổng trấn xứ Giuđêa, trong những ngày đó ở Giêrusalem để bảo đảm trật tự trong dịp lễ Vượt qua. Rất có thể toà án được đặt ở đồn Antonia, nơi quân đội Rôma đóng, về mạn tây bắc sân Đền thờ. Từ đồn Antonia, Philatô sai dẫn Chúa tới dinh Hêrôđê Antipa, có lẽ ở vào giữa khu cư xá.
Từ dinh Hêrôđê, người ta dẫn Chúa về đồn Antonia lần thứ hai và Philatô kết án tử hình Chúa. Với thập giá trên vai, Chúa đã theo con đường thương khó (via Dolorosa) dài mấy trăm thước qua cửa Ephraim tới đồi Calvariô ở ngoài bức tường mạn tây bắc. Bây giờ Vương cung thánh đường Mồ Thánh bao phủ núi Calvariô.
Ở đây Chúa chịu đóng đinh và được mai táng trong huyệt đá mới của ông Giuse Arimathia cách đó không xa. Sau khi sống lại, Chúa hiện ra với hai môn đệ trên đường đi Emmaus. Các bản văn không ghi giống nhau về khoảng cách giữa Giêrusalem và Emmaus. Số đông bản văn ghi là 60 dặm Một dặm dài chừng 185m., một số bản văn khác lại ghi 160 dặm.
Vì thế có người nghĩ làng Emmaus nói trong Phúc Âm là Amwas bây giờ, cách xa Giêrusalem chừng 30 km (160 dặm), có người cho Emmaus là làng El Qubeibeh gần Giêrusalem hơn (60 dặm). Chúa còn hiện ra với các môn đệ ở chính Giêrusalem, ở bờ hồ Tibêriađê, trên một ngọn đồi xứ Galilêa (Mt 28,16-20; Mc 16,15-18).
Chúa Giêsu lên trời ở trên đỉnh núi Cây dầu. Hiện giờ có một ngôi nhà nhỏ, di tích của một Vương cung Thánh đường tráng lệ thời xưa bao phủ phần đất mà theo tục truyền Chúa đã từ đó lên trời.
Lm Trịnh Hưng Kỷ
