MỤC VỤ PHỤNG VỤ
Phụng Vụ Cử Hành Trong Vũ Trụ Thiên Nhiên
Lm.Ant Nguyễn Đức Khiết
CỬ HÀNH TRONG VŨ TRỤ THIÊN NHIÊN
Con người là con của trái đất, lệ thuộc vào vũ trụ bao la này, một vũ trụ vừa bao la vừa mạnh mẽ, đáng sợ nhưng lại rất kỳ diệu. Vì là con của trái đất, nên con người không thể trở thành một kẻ xa lạ với môi trường và với vũ trụ thiên nhiên.
I. Hướng tới thế giới mới
1. Thiên nhiên hướng ta về Đấng sáng tạo.
Thấm nhuần Thánh Kinh, Phụng vụ luôn đi theo con đường của Thánh Kinh, không bao giờ đề cập đến các vẻ đẹp của thiên nhiên mà không quy hướng về Đấng Sáng Tạo đã tạo thành chúng. Phụng vụ luôn cử hành với vũ trụ, tạo vật của Thiên Chúa. Lời ca của các Thánh vịnh luôn nhắc ta điều này, chẳng hạn : “Các tầng trời cao kể ra vinh quang Chúa, không trung loan báo sự nghiệp tay Người”.
Lời ca của vũ trụ đã trở thành lời cầu nguyện của Phụng vụ.
2. Con người là nhạc trưởng trong thiên nhiên.
Trong vũ trụ của Thánh Kinh, con người được dành cho địa vị trung tâm. Trong buổi hoà nhạc của thiên nhiên, con người vừa là người hát solo và cũng là người ca trưởng. Con người kêu gọi mọi tạo vật hãy cùng nhau ca tụng Chúa : “Hỡi tất cả các kỳ công của Thiên Chúa, hãy chúc tụng Ngài đi” (Đn 3,7 : kinh ca ngợi ngày Chúa Nhật). Con người cho vũ trụ mượn tiếng nói của mình, như nhà thần học Moltmann đã nói :
“Tất cả mọi tạo vật của Thiên Chúa đều là những tạo vật cảm tạ, nhưng chỉ mình con người có khả năng nói lên lời cảm tạ và chúc tụng Thiên Chúa … Lời kinh cảm tạ của con người được coi như tháo cởi lưỡi câm nín của thiên nhiên. Vậy đó là chiều kích tư tế của vận mệnh con người”. Moltmann, Dieu dans la création, cerf, 1988, p. 101.
Khi cử hành Phụng vụ, con người được xem như tư tế của vũ trụ để đưa tất cả vũ trụ về cho Thiên Chúa của Giao ước và con người thi hành chức năng này trong khiêm cung.
3. Chúa Kitô là trung tâm của thế giới mới.
Bài đọc 1 trong đêm vọng Phục sinh là câu chuyện sáng tạo vũ trụ trong sách Sáng thế. Bài này mở ra cho một suy niệm dài về lịch sử cứu độ được kết thúc với bài Phúc âm về việc Chúa Kitô sống lại. Cấu trúc của đêm vọng Phục sinh cho thấy cuộc Phục sinh của Đức Kitô là cuộc sáng tạo mới, một khởi đầu mới. Đức Kitô là trung tâm của tạo dựng mới này.
Phụng vụ luôn cử hành mầu nhiệm cứu chuộc. Từ sáng tạo đến cứu chuộc, Thiên Chúa luôn là Đấng khởi xướng. Vũ trụ được đổi mới nhờ thập giá Chúa Kitô.
4. Hướng về thế giới mới.
Phụng vụ luôn hướng ta về một vũ trụ trong tương lai. Ngôn ngữ của Phụng vụ không chỉ nói về vũ trụ hôm nay, mà còn hướng về vũ trụ cánh chung, vũ trụ của “trời mới đất mới” (Kh 21).
II. Những chiều kích của không gian
1. Trên cao và dưới thấp
Các tôn giáo lớn đều cho thấy rõ các nghi lễ tôn giáo có một ý nghĩa vũ hoàn và biểu tượng. Ngôn ngữ Phụng vụ Kitô giáo cũng thường sử dụng ngôn ngữ của các tôn giáo và những biểu tượng nguyên thủy và tự nhiên của con người, chẳng hạn như :
– Thế giới thần linh ở trên cao và thế giới con người ở dưới đất ;
– từ trời cao, phúc lành của Thiên Chúa được đổ xuống ;
– lời cầu khẩn của con người bay lên từ trái đất, từ những bàn tay giơ cao để kêu cầu Thiên Chúa ;
– trái đất, biểu tượng cho cõi đau khổ, tội ác và sự chết.
Sơ đồ “Trên cao-dưới thấp” này gợi lên hình ảnh con người thụ tạo hướng về Đấng Sáng Tạo siêu việt. Vì thế, ta thấy có nhiều cử chỉ phụng vụ nói lên thái độ này, như phủ phục, giơ tay, vv. Sơ đồ này, một mặt diễn tả Thiên Chúa siêu việt, nhưng đàng khác, lại cho thấy sự gần gũi của Ngài, ví dụ các kiểu nói của Phụng vụ : Thiên Chúa nhìn xuống, Thiên Chúa tuôn đổ muôn phúc lành.
Tuy nhiên, ý nghĩa của sơ đồ này được mạc khải trọn vẹn trong con người và hoạt động của Đức Kitô GL 1145. Nơi mầu nhiệm nhập thể, Đất-Trời giao hoà, Thiên Chúa đi vào chiều sâu của thân phận con người. Chúa Kitô xuống âm phủ (ngục tổ tông) để đưa chúng ta lên đỉnh cao với Ngài.
Dấu chỉ và biểu tượng Phụng vụ cũng như ngôn ngữ của kinh nguyện Kitô giáo thường liên kết trời cao và đất thấp, biểu tượng cho giao ước giữa trời và đất, ví dụ như trong nghi lễ Rửa tội người lớn : người dự tòng cùng với Chúa Kitô bước xuống cõi chết, để rồi chỗi dậy đi vào cuộc sống mới cùng với Đức Kitô.
2. Bốn phương trời
Quan niệm về bốn phương trời gắn liền với việc tập họp những người được cứu rỗi (x. Lc 13,29).
Trong các biểu tượng phụng vụ, phương Đông (Orient) luôn luôn được dành cho một địa vị đặc biệt, vì phương Đông tượng trưng cho nơi có vuờn Địa đàng (St 2,8), phương Đông còn là nơi xuất phát ơn cứu độ, nơi mặt trời mọc, nơi của ánh sáng. Quay mặt về hướng Đông là nhận ra vị Cứu tinh (Bar 4,36). Trong Nghi lễ Khai tâm Kitô giáo được các Giáo Hội Đông phương sử dụng vào những thế kỷ đầu, khi tuyên bố từ bỏ Satan, người dự tòng quay mặt về hướng Tây, phía của mặtt trời lặn, phía tượng trưng cho bóng tối, nhưng khi tuyên xưng đức tin họ quay mặt về hướng Đông, phía của ánh sáng.
III. ánh sáng và bóng tối
Đây là những biểu tượng rất quen thuộc và mang nhiều ý nghĩa.
Đêm khuya là thời gian thuận lợi giúp con người nhận ra Thiên Chúa trong thinh lặng. Tuy nhiên các nghi lễ ban đêm (Giáng sinh, Phục sinh) đều hướng ta về bình minh, về rạng đông. Dù sao, tối tăm cũng là biểu tượng của mãnh lực Ác thần, một mãnh lực làm mờ đi hình ảnh của Thiên Chúa noi con người. Bởi vậy, người Kitô hữu reo vui lên trong ngày lễ Giáng sinh : “Dân tộc bước đi trong tối tăm đã nhìn thấy ánh sáng huy hoàng tỏa chiếu” (Is 9,1), và trong đêm Vọng Phục sinh, ngọn nến Phục sinh dần dần tiến vào nhà thờ để xua tan đi bóng tối của sự chết.
Ánh sáng biểu tượng cho sự soi sáng, sự sống, mạc khải, ơn cứu độ của Thiên Chúa cho con người, “Nguồn ánh sáng và ơn cứu độ của tôi chính là Chúa”.
IV. Bốn nguyên tố
Các biểu tượng dựa vào bốn nguyên tố (đất, khí, nước lửa) vẫn được dùng trong Phụng vụ. Ta hãy tìm hiểu một số ý nghĩa của những biểu tượng này :
1. Đất :
Con người đầu tiên Adam đã được nặn bằng đất sét adamah (St 2,7), cho nên nó thuộc về đất. Đất là biểu tượng cho sự mỏng dòn, dễ vỡ, “thân phận cát bụi của con người”. Tro được Phụng vụ dùng để nói lên thân phận hay chết của con người và xức tro để diễn tả lòng thống hối.
Nhưng trái đất cũng là đối tượng của tình yêu Thiên Chúa. Trái đất hay thế giới cũng là nơi người Kitô hữu được sai vào để đem làm chứng cho Tin mừng.
Trái đất còn là nơi con người gặp gỡ Thiên Chúa và gặp gỡ nhau. Kinh Thánh và Phụng vụ thường nhắc đến những nơi gặp gỡ lý tưởng giữa con người và Thiên Chúa, giữa con người với nhau, như : hoang địa, núi, đồng cỏ, vườn cây, nơi hành hương…
“Lòng đất” trong ngôn ngữ của nhiều dân tộc biểu trưng cho “lòng mẹ”. Vì thế, mai táng, chôn vùi dưới lòng đất là trở về “lòng đất mẹ”. Tuy nhiên, đối với người Kitô hữu, chôn vùi trong lòng đất mẹ không đồng nghĩa với cõi hư vô, bất hạnh, vì Đức Kitô đã sống lại và ra khỏi mồ.
2. Khí :
Biểu tượng Khí trong Phụng vụ dẫn ta vào thế giới của xúc cảm. Khí là biểu tượng của sự sống, sự phong phú và của tự do : “Ở đâu có Thần Khí, ở đó có tự do” (2Cr 3,17). Một nền Phụng vụ sống động phải được cử hành trong Chúa Thánh Thần, “Hơi Thở của Thiên Chúa”. Vì thế, bầu khí thoáng mát cũng cần thiết để ta cử hành Phụng vụ.
3. Nước :
Nước có nhiều ý nghĩa biểu tượng. Ý nghĩa tùy thuộc bản chất của nước :
– Nước giải khát : nước cần thiết cho sự sống, thiếu nước con người sẽ chết. Nước biểu tượng cho hồng ân cao qúy của Đấng Tạo Hoá.
– Các dòng nước làm cho đất đai sinh hoa kết trái, đâm chồi nảy lộc, làm cho đồng cỏ xanh tươi, ngược lại với sa mạc khô cằn. Nước trở thành hình ảnh Chúa Kitô ban sức sống cho con người : “Xin Ngài ban cho tôi nước đó” (Ga 4,15)
– Nước thanh tẩy được Phụng vụ dùng trong nghi lễ rửa tay của linh mục trong Thánh Lễ, nghi lễ rảy nước thánh (x. Ga 13,10).
– Nước rửa tội vừa là biểu tượng cho sự chết vừa là biểu tượng cho sự sống. Nước tiêu diệt và chôn vùi tội lỗi, nhưng nước đem lại sự tái sinh và làm cho ta được sống trong sự sống mới của Đức Kitô.
– Nước pha vào rượu nho trong Thánh lễ được Phụng vụ cắt nghĩa ý nghĩa biểu tượng : “Nhờ mầu nhiệm nước và rượu này, xin cho chúng con được thông phần vào thiên tính của Đấng đã đoái thương mang lấy nhân tính của chúng con”.
4. Lửa :
Phụng vụ cũng như Thánh kinh thường nhắc đến biểu tượng của lửa :
– Lửa nói lên sức mạnh tình yêu của Thiên Chúa. Lửa làm cho ánh sáng linh động, ấm áp, thân yêu.
– Lửa đêm Phục sinh nói lên sự sống của Chúa Kitô tỏa sáng, phá tan bóng đêm của tội lỗi và sự chết.
– Lửa của ngày Lễ Hiện xuống là lửa của sự sai đi.
– Lửa của Thánh Thần vừa thiêu hủy tội lỗi, vừa thanh luyện nên tinh ròng.
V. Khoáng vật và thực vật:
– Các viên đá của nhà thờ nói với chúng ta về Thiên Chúa, Tảng Đá vững chắc của chúng ta, và mời gọi ta hãy lựa chọn lấy “viên đá mà thợ xây loại bỏ và đã trở thành viên đá góc tường” (= Đức Kitô), chúng còn thúc bách ta hãy trở nên những “viên đá sống động của Toà nhà thiêng liêng” (x. 1Pr 2,4-8).
– Các viên đá quý nhắc nhở ta “hãy mua lấy viên ngọc quý” là Nước Trời (Mt 13,45-46).
– Dầu thánh làm giảm đau và tăng thêm sức mạnh, đồng thời cho ta được tham dự vào chức vụ tư tế, vương đế và tiên tri của Chúa Kitô.
– Hương trầm biểu tượng cho lòng tôn kính và lời cầu nguyện dâng lên trước nhan Thiên Chúa.
– Tấm áo trắng biểu tượng cho sự trong trắng của tâm hồn được cứu chuộc do máu của Chúa Kitô đổ ra.
– Cây “trái cấm”, xưa là biểu tượng cho bất hạnh, nay “cây thập giá”là biểu tượng cho sự sống, ơn cứu độ.
– Hoa và lá cũng có chỗ đứng đặc biệt trong Phụng vụ. Chúng là biểu tượng của lòng kính yêu.
VI. Các con vật :
Các con vật cũng có mặt trong các cử hành Phụng vụ :
– Bồ câu và chiên con ở cửa nhà tạm. Chim bồ nông lấy thịt mình nuôi con biểu tượng cho Đấng lấy thịt máu mình làm lương thực nuôi ta.
– Bò lừa của máng cỏ trong mầu nhiệm giáng sinh làm cho Hài nhi Giêsu ấm áp và chia sẻ nỗi cô quạnh của Thiên Chúa-làm người.
– Đoàn chiên được chủ chiên gọi tên và di theo chủ chiên.
– Con cá tượng trưng cho người Kitô hữu sống nhờ nước vọt ra từ cạnh sườn Đấng bị đâm thâu.
– Từ thánh Irênê, người ta vẫn nhận ra biểu tượng của các tác giả Phúc âm (trừ Mathêu) nơi các con vật : con bò ám chỉ tác giả Tin mừng thứ ba, sư tử chỉ tác giả tin mừng thứ hai và chim phượng hoàng chỉ tác giả tin mừng thứ tư.
